Populli i Adit

Deri tani kemi parë se Ubari ka mundësi të jetë qyteti i Iramit i përmendur në Kuran. Sipas Kuranit, banorët e qytetit nuk e dëgjuan profetin Hud, i cili u transmetoi mesazhin e Zotit të tyre dhe i paralajmëroi për një dënim të tmerrshëm.

Identifikimi i popullit të Adit, i cili ndërtoi qytetin e Iramit, ka ngjallur gjithashtu shumë debat. Në shënimet historike nuk përmendet ky popull me një kulturë kaq të zhvilluar e as qytetërimi që ata kishin ngritur. Duket shumë e çuditshme që emri i një populli të tillë nuk gjendet në shënimet historike.

Arsyeja e mospërmendjes është se këta popuj jetonin në Arabinë Jugore, e cila ishte mjaft larg prej popujve të tjerë që jetonin në rajonin e Mesopotamisë dhe Lindjes së Mesme. Kështu, ata kishin marrëdhënie të kufizuara me popujt e tjerë. Është diçka e zakonshme që një shtet, i cili njihet shumë pak, të mos përmendet në shënimet historike. Nga ana tjetër, është e mundur të dëgjosh histori të ndryshme për Adin, midis popujve të Lindjes së Mesme.

Arsyeja më e rëndësishme pse Adi nuk ka qenë përmendur në shënimet e shkruara është se shkrimi nuk ishte i përhapur në atë kohë. Pra, mund të mendohet se Adi krijoi një qytetërim të konsiderueshëm, por ky qytetërim nuk është përmendur në shënimet historike të atyre qytetërimeve që mbanin dokumentacion. Nëse kjo kulturë do të kishte ekzistuar pak më gjatë, ndoshta sot do të dihej më shumë për këta njerëz.

Për Adin nuk gjenden shënime të shkruara, por është e mundur të gjesh informacione të rëndësishme rreth pasardhësve të tyre e kështu mund të krijosh një ide për këtë popull në sajë të këtij informacioni.

Hadramitët, pasardhësit e Adit

Vendi i parë ku mund të kërkohen gjurmët e një qytetërimi të mundshëm të ngritur nga Adi ose nga pasardhësit e tyre është Jemeni Jugor, ku është zbuluar Atlanta e Rërës, Ubari, i cili njihet si "Arabia Fatlume" (Arabia Felix). Në Jemenin Jugor kanë ekzistuar më parë katër popuj të ndryshëm, të cilët quheshin nga grekët "arabët fatlumë". Ata janë hadramitët, sebeinët, mineanët dhe katabeanët. Këta katër popuj mbretëruan për ca kohë së bashku në territore të ndryshme afër njëra-tjetrës.

Shumë shkencëtarë bashkëkohorë thonë se Adi hyri në një periudhë transformimi dhe pastaj u rishfaq në faqet e historisë. Dr. Mikail H. Rahman, një studiues në Universitetin e Ohaios, beson se populli i Adit është paraardhësi i hadramitëve, një prej katër popujve që jetuan në Jemenin Jugor. Të shfaqur rreth viteve 500 p.e.s., Hadramitët janë më pak të njohurit midis popujve të quajtur "arabët fatlumë". Këta popuj mbretëruan në zonën e Jemenit Jugor për një kohë shumë të gjatë dhe u zhdukën tërësisht rreth viteve 240 e.s., pas një periudhe të gjatë dekadence. Emri i hadramitëve lë të kuptosh se ata mund të jenë pasardhësit e Adit. Shkrimtari grek Plini, që ka jetuar në shekullin e tretë p.e.s., e përmend këtë fis si Adramitai - që do të thotë Hadrami.23 Pjesa e fundit e emrit grek është një prapashtesë e emrit "Adram". Kjo menjëherë të sjell ndërmend se ky emër mund të jetë një deformim i emrit Ad-i Iram të përmendur në Kuran.

Gjeografi grek, Ptolemeu (150-100 p.e.s.), e paraqet jugun e Gadishullit Arabik si vendi ku jetoi populli i quajtur Adramitai. Kjo zonë ka qenë njohur deri vonë me emrin Hadrameut. Kryeqyteti i këtij shteti, Sheb'ua, gjendej në perëndim të luginës së Hadrameutit. Sipas shumë legjendave të hershme, varri i profetit Hud, i cili ishte dërguar te populli i Adit, gjendet në Hadrameut.

Një faktor tjetër, i cili konfirmon mendimin se hadramitët janë vazhdimi i Adit, është pasuria e tyre. Grekët i cilësonin hadramitët si "raca më e pasur në botë". Shënimet historike thonë se hadramitët kishin përparuar shumë në kultivimin e një bime të veçantë (frankincene) aromatike, e cila ishte një nga bimët më me vlerë të kohës. Ata kishin zbuluar dhe zgjeruar përdorimin e saj. Prodhimi i tyre bujqësor i kësaj bime ishte shumë herë më i lartë sesa prodhimi i saj në ditët tona.

Ajo që është zbuluar nga gërmimet e bëra në Sheb'ua, e cila njihet si qyteti i hadramitëve, është shumë interesante. Në këto gërmime, të cilat filluan në 1975, ishte shumë e vështirë për arkeologët të arrinin rrënojat e qytetit për shkak të dunave të mëdha të rërës. Zbulimet e arritura nga fundi i gërmimeve ishin mahnitëse. Qyteti antik ishte një nga zbulimet më interesante të bëra deri atëherë. Ai kishte shtrirjen më të madhe se të gjitha vendbanimet e tjera të Jemenit antik dhe pallatet e tij shquheshin për një ndërtim me të vërtetë të mrekullueshëm.

Është shumë e logjikshme të mendosh se hadramitët e kanë trashëguar këtë epërsi arkitekturale prej paraardhësve të tyre, popullit të Adit. Profeti Hud, duke paralajmëruar popullin e Adit, thotë:

Përse ndërtoni ndërtesa madhështore në çdo vend të lartë, pa pasur nevojë?
Përse ndërtoni për vete pallate madhështore, a thua se do të jetoni në to përgjithmonë? (Esh-Shuara: 128-129)

Një tjetër karakteristikë interesante e ndërtesave të zbuluara në Sheb'ua ishin kolonat e punuara me kujdes. Kolonat e zbuluara në Sheb'ua dukej se ishin të vetmet në zonë, pasi ishin të rrumbullakta dhe të rregulluara në formë rrethi, ndërsa në të gjitha vendet e tjera të Jemenit deri tani janë zbuluar kolona katrore monolite. Populli i Sheb'uas duhet ta ketë trashëguar stilin arkitektural prej stërgjyshërve të tyre, Adëve. Fotius, një patriark grek-bizantin i Kostandinopojës, në shekullin IX e.s., bëri studime të gjera mbi arabët e jugut dhe aktivitetet e tyre tregtare, sepse ai kishte në dorë dorëshkrimet e vjetra greke që nuk ekzistojnë më sot dhe veçanërisht librin e Agatharachide (132 p.e.s.) që kishte të bënte me Detin e Kuq. Fotius thotë në një prej artikujve të tij: "Thuhet se ata (arabët e jugut) kanë ndërtuar shumë kolona të mbuluara me ar e argjend. Hapësirat midis këtyre kolonave kanë pamje të mrekullueshme."24

Megjithëse deklarata e mësipërme e Fotiusit nuk u referohet drejtpërsëdrejti hadramitëve, ajo jep një ide të mirëqenies dhe mjeshtërisë së arabëve të asaj zone në ngritjen e këtyre ndërtesave. Shkrimtarët klasikë grekë, Plini dhe Straboni, përshkruajnë këto qytete si "qytete të zbukuruara me tempuj të bukur dhe pallate".

Kur sjellim ndërmend se banorët e këtyre qyteteve ishin pasardhësit e Adit, kuptohet qartë pse Kurani e quan vendin ku jetonte Adi si "Irami me shtylla të larta" (El-Fexhr: 7).

Burimet dhe kopshtet e Adit

Sot, peisazhi që do të haste më shpesh dikush kur udhëton në Arabinë Jugore, janë shkretëtirat e gjera. Shumica e vendeve, me përjashtim të qyteteve dhe krahinave që tani vonë janë pyllëzuar, janë të mbuluara me rërë. Këto shkretëtira kanë ekzistuar për qindra dhe ndoshta për mijëra vjet.

Në Kuran është dhënë një informacion interesant në një nga ajetet që flasin për Adin. Ndërsa paralajmëronte popullin e tij, profeti Hud u tërhoqi vëmendjen për burimet dhe kopshtet, me të cilat Allahu i kishte begatuar:

"Kini pra, frikë Allahun dhe dëgjojini fjalët e mia.
Kini frikë Allahun, i Cili ju ka dhënë të mirat që ju i dini.
Ai ju ka dhënë begati e fëmijë, kopshte e burime.
Unë kam frikë për ju ndëshkimin e një dite të madhe." (Esh-Shuara: 131 - 135)

Por, siç e vumë re edhe më parë, Ubari, i cili mendohet të jetë qyteti i Iramit, si dhe të gjitha vendet e tjera ku mund të ketë qenë vendbanimi i Adit, sot është krejtësisht i mbuluar nga shkretëtira të gjera. Atëherë përse Hudi përdori një shprehje të tillë ndërsa paralajmëronte popullin e tij?

Përgjigja fshihet në ndryshimin e kushteve klimatike me kalimin e kohës. Shënimet historike tregojnë se këto sipërfaqe, të cilat janë kthyer në shkretëtirë tani, dikur kanë qenë shumë pjellore dhe të gjelbëruara. Disa mijëra vjet më parë, një pjesë e madhe e zonës ishte e mbuluar me sipërfaqe të gjelbëruara dhe burime, pikërisht ashtu siç thuhet në Kuran. Këto pasuri shfrytëzoheshin nga banorët e zonës. Pyjet e zbusnin klimën e ashpër dhe e bënin atë më të përshtatshme për jetesë. Shkretëtirat ekzistonin, por nuk zinin një sipërfaqe kaq të gjerë si sot.

Në Arabinë Jugore janë zbuluar të dhëna të rëndësishme në zonat ku jetoi Adi, të cilat mund të hedhin dritë mbi këtë temë. Banorët e kësaj zone përdornin një sistem ujitës shumë të zhvilluar. Kjo ujitje ka shërbyer për një qëllim të vetëm, bujqësinë. Në ato zona, të cilat sot nuk janë të përshtatshme për jetesë, njerëzit dikur kultivonin lloje të ndryshme bimësh.

Pamjet satelitore kanë shfaqur gjithashtu një sistem të gjerë kanalesh dhe digash të lashta që përdoreshin për ujitje përreth zonës me emrin Remle es-Seb'atajan, e cila është vlerësuar se mund të furnizonte 200.000 njerëz.25 Doe, një nga studiuesit që drejtonin kërkimet, ka thënë: "Kaq pjellore ishin zonat përreth Maribit, saqë dikush mund të përfytyronte se dikur e gjithë zona midis Maribit dhe Hadrameutit ishte e kultivuar."26

Shkrimtari klasik grek Plini e ka përshkruar këtë zonë si shumë pjellore dhe të hijeshuar me male të pyllëzuara, lumenj dhe hapësira të tëra pyjesh të pakalueshme. Në mbishkrimet e gjetura në disa tempuj antikë pranë Sheb'uas, kryeqytetit të hadramitëve, është shkruar se kafshët gjuheshin në atë zonë dhe disa prej tyre bëheshin kurban. Të gjitha këto tregojnë se kjo zonë dikur ishte e mbuluar me toka pjellore, njëlloj siç ishte e mbuluar dhe me shkretëtira.

Shpejtësia me të cilën shkretëtira mund të përparojë mund të shihet në disa kërkime të kohëve të fundit të bëra nga Instituti Smithsonian në Pakistan, ku bëhet e ditur se një zonë e njohur si pjellore në mesjetë është kthyer në shkretëtirë rëre me duna 6 m të larta. U zbulua se shkretëtira përparonte mesatarisht 15 cm në ditë. Me këtë shpejtësi, rëra mund të gëlltiste edhe ndërtesat më të larta dhe t'i mbulonte si të mos kishin ekzistuar kurrë. Kështu, gërmimet që u bënë në Tima të Jemenit në vitin 1950 u mbuluan pothuajse plotësisht përsëri. Gjithashtu, është një fakt i njohur që dikur piramidat egjiptiane ishin tërësisht të varrosura nën rërë dhe u zbuluan vetëm pas gërmimeve që zgjatën për një kohë të gjatë. Shkurtimisht mund të themi se është shumë e qartë që zonat e njohura si shkretëtira sot mund të kenë patur pamje të ndryshme në të kaluarën.

---------------------------------------------------------------------------------

23 Nigel Groom, "Frankincense and Myrrh", Longman, 1981, fq. 81
24 Shih më sipër, fq. 72
25 Joachim Chwaszcza, Yemen, 4PA Press, 1992
26 Shih më sipër